مؤلفه‌های معماري و موسیقی سنتی ایران

قدیمی ترین واژه برای نام گذاری فرم ترکیبی در موسیقی ایرانی و بطور کلی فرهنگ اسلامی، نوبه (نوبت) نام دارد و از قرن سوم قمری رایج شده است. این فرم در کتاب ها و رساله های موسیقی در قرون متمادی تشریح شده است. مهمترین رساله به زبان فارسی که به تشریح فرم ” نوبت ” پرداخته، کتاب جامع الالحان است که در سده هشتم قمری نگاشته شده و نوبت را در پنج قسمت طبقه بندی کرده است: قول، غزل، ترانه، فروداشت و مستزاد. علاوه بر اینکه هر پنج قسمت همانند یک کل واحد و در ارتباط باهم بوده اند، هر قسمت نیز یک واحد مستقل به شمار آمده و در درون آن تقسیمات دیگری وجود داشته است که آنها نیز به نوبه خود همچون واحدهای مستقلی در اجرا می توانسته اند در نظر گرفته شوند. به دلیل تحولی که در موسیقی ایرانی از دوره صفویه (سده دهم قمری) به بعد به وقوع پیوسته به تدریج واژه ” دستگاه ” برای فرم ترکیبی موسیقی ایرانی رایج شده و در اواخر دوره قاجاریه شکل نهایی خود را یافته است. دستگاه در موسیقی سنتی ایران به طرحی اطلاق می شود که ترکیبی از چند واحد است. طرح دستگاه عبارت است از: پیش درآمد، آواز، چهار مضراب، ضربی، تصنیف و رنگ. این واحدها مانند همتایان خود در معماری به واحدهای کوچک تری تقسیم می شوند و آنها نیز مانند قسمت­هایی جامع عمل می کنند و در کل ترکیب­های استادانه و بدیعی به وجود می آورند (کیارش‌پور، سلطان‌زاده؛ 1395)

شامل موارد زیر می باشند:

  • حدود و مرزها: مرزها برای تفکیک حاشیه یا مرزهای بیرونی یک قسمت دیگر عمل می کنند و عبارتند از چارچوب های تفکیک کننده به شکل حاشیه های تزئینی که به طور واضح قسمت ها را از هم جدا می سازد. در موسیقی دورهای سکوت تمهیدهایی هستند که برای تقسیم حدود یا مرزها به کار می روند. دومین تمهید برای تقسیم حدود در موسیقی قطعات میانی هستند که یک قسمت را از آن چه به دنبال آن می آید تفکیک می کنند. این تمهید ممکن است از یک نقش فیگور کوتاه و یا از یک پریود تشکیل شده باشد که به وسیله یک ساز یا گروه بعد از قسمت آوازی یا سازی اجرا می شود.
  • تکرار درونی: به طور کلی در هنرهای تجسمی و موسیقی تکرار درونی در تقسیم قسمت­ها نقش به سزایی دارد. در معماری این تمهیدها عبارتند از: تکرار متقارن طرح های هندسی اسلیمی، تکرار متقارن دیوارها و محوطه ها، تیزه جناغی و قطاع های رنگارنگ که تکرارهایشان تاکیدی بر تقسیمات درگاه و گذرگاه های با پوشش قوسی هستند و نیز تقسیم از طریق نماهای قوسی که یک بخش معماری را به چند بخش مجزا تقسیم می کنند و تکرار پنجره ها و طاقچه ها در ترکیب­های متقارن در موسیقی این تمهیدها شامل آن دسته از نمونه های تکرارند که بر تقسیمات در درون قطعه تاکید می ورزند.
  • اتمام ادواری: سومین عامل تفکیک این قسمت ها از طریق اتمام دوره­ها به وجود می آید. در معماری روش های متنوعی برای این گونه تقسیمات به کار می رود. از جمله اتمام گذرگاه های خوشنویسی شده، اتمام واحدهای هندسی یا اسلیمی در درون یک طرح بزرگ. اتمام قوس ها و دهانه های یک گذرگاه یا تالار دارای ستون. در معماری سنتی ایران اتمام هر دور ایقایی (وزنی) یا دور ملودی منطبق با پایان یک قسمت است. ساختمان درونی وزن، اداره اجرا را در بیشتر موارد به عهده دارد. اتمام هر دور ایقاعی عاملی برای ختم هر قسمت فراهم می کند که شنونده آشنا آن را حس می کند. دوم اینکه اتمام دور ایقاعی با اتمام مصرع یا بیتی از شعر آواز منطبق می شود و اتمام ادواری را نشان می دهد. سومین عامل موسیقیایی برای تقسیم واحدها از طریق توالی خاص گوشه های دستگاه است که البته در پیوند با عوامل قبلی به نتیجه می رسد.
  • تغییرات: نوع دیگر تمهید برای نشان دادن ساختار تقسیمات تغییر در ساخت و اجرای یک اثر معماری تغییر در تزئینات به وسیله نقش برجسته، خاتم کاری، حکاکی، مرصع کاری، تغییر در رنگ، شکل و اندازه آجرها و کاشی هاست. این تغییرات برای تقسیم قسمت ها در موسیقی نیز روی می دهد. چنین تغییراتی تفکیک واحدهای مختلف یک قطعه را در ذهن شنونده به روشنی ترسیم می کند. این تغییرات جزء ذاتی موسیقی هستند اما تغییراتی هم وجود دارند که بیشتر فنی هستند و عبارتند از: تغییر در اجرای آوازی و سازی و تعویض یک ساز با ساز دیگر با جنس و رنگ متفاوت. هر کدام از این تغییرات بر ماهیت قابل تفکیک قسمت ها در ارائه موسیقی تاکید می ورزند و همراه با دیگر تمهیدات طبقه بندی شده ویژگی های ساختاری که در موسیقی و معماری سنتی ایران بنیادی و ذاتی محسوب می شوند، استحکام می بخشند (همان، 1380،28). فواصل بین نغمات موسیقیایی با فواصل و ابعاد در معماری ریتم موسیقیایی و معماری و رنگ آمیزی از عناصر مشترک بین موسیقی و معماری ایران هستند و ابعاد در هنر معماری باهم تناسب طلاییدارند و فواصل موسیقیایی و نغمات هم نسبت به هم تناسب طلایی دارند و در هنر معماریو موسیقی اگر این نسبت ها هماهنگ باشد، می توانیم بگوییم که این موسیقی و معماری برای هم ساخته شده اند و در اصطلاح این معماری کوک است (کیانی، 1371 ، 18).

 

پژوهشگران برتر

مشاوره انجام پایان نامه مهندسی معماری 

0990-135-4771

 

ثبت سفارس

By | ۱۳۹۷-۱۱-۴ ۱۵:۳۱:۱۶ +۰۰:۰۰ بهمن ۴ام, ۱۳۹۷|پایان نامه معماری|