طراحی داخلی کاروانسرا ۱۳۹۷-۱۰-۱۷ ۱۶:۲۶:۳۷ +۰۰:۰۰

طراحی داخلی کاروانسرا

واژه کاروانسرا مرکب از دو واژه فارسی «کاروان» و «سرا» است. کاروان یا کاربان (کار + بان، وان) واژه­ای پهلوی ساسانی است که در کتیبه نرسی در پایکولی به کار رفته، و با این که در اصل با لشکری و جنگی داشته است (کارزار= جنگ گاه)، اما در فرهنگ معین به معنای«گروهی مسافر و زائر و سوداگر که با هم مسافرت می­کنند و دارای زاد و توشه و ستوران باشند» آمده است؛ و «سرا» و «سرای» نیز در زبان پارسی باستان به معنای خانه و منزلگاه به کار رفته است؛ و بدین سان «کاروانسرا» یعنی «سرا یا خانه کاروان که افراد آن به طور موقت در آن جا سکونت می­کنند». به بیان دیگر «محلی که کاروان در آن متزل کند، سرای کاروان، کاروانگاه، خان گفته می­شود که محوطه­ای شامل حجرات متعدد است و بازرگانان در آنها به کار تجارت پردازند و در انبارهای آن کالاهای خود را جا دهند.» افراد کاروان یا «قافله» را، کاروانی می­گویند، که جمع آن کاروانیان است. در هر کاروانی، مودت و دوستی میان کاروان امری مهم و لازم است. «کاروانسرا» یا «خانه کاروان» در پاره­ای از متون فارسی به صورت «کاروانگاه»، «کاروانگه» و «کاروانخانه» نیز به کار رفته است. پیرنیا از تعریف از کاروانسرا می­نویسد: «به رباط­های بزرگ و جامع کاروانسرا می­گویند چه در شهر و چه بیرون از آن باشد.»

 

تعریف کاروانسرا

دیالافوا نیز در سفرنامه خود، به تعریف کاروانسرا پرداخته:

«کاروانسرا عبارت است از حیاط وسیعی که دیوار گلی آن را احاطه کرده و در اطراف آن یک سلسله اتاق­هایی وجود دارد که همه با خشت و گل ساخته شده­اند. هر یک از این اتاق­ها مخصوص یک نفر مسافر است که به محض ورود، بار و لوازم سفر خود را در آن جای می­دهد.»

کاروانسرا در ساده­ترین تعریف آن بنایی است مه کاروانی را در خود جای می­دهد. کاروانسرا از کلمه­ی «کاروان» یا «کاربان» مشتق شده است.رباط­ها نیز استراحتگاهها بین راه و اداری کار کردی مشابه کاروانسراها هستند، ولی ساده­تر از کاروانسراها می­باشند. به عبارت دیگر، کاروانسرا رباطی جامع بزرگ است. رباط به کاروانسراهای کنار راه به ویژه بیرون از شهر و ابادی گفته می­شود و کاروانسرا می­تواند چه در شهر و چه بیرون آن وجود داشته باشد.((خان)) نیز همان کاروانسرا ولی به زبان عربی می­باشد. در ترکیه بهع کاروانسرا((هان)) گفته می­شود. . کاروانسرایی را که بیشتر برای نگهداری اسب و چهار پایان استفاده می­شده است را رباط[2] می­گفتند ولی کاروانسرا بیشتر مورد استفاده طبقه اعیان و حکومتی تعلق داشته است نوع سومی نیز وجود داشته که به آن ساباط می­گفتند.

طبق بررسی­هایی که توسط مورخین انجام شده تاریخ بناهای بین راهی و طرح­های اولیه کاروانسراها به دوره هخامنشیان بر می­گردد. توصیفی که هرودوت مورخ یونانی در کتاب پنجم خود در مورد 111 بنای شبیه به کاروانسرا می­نماید که در فاصله 2500 کیلومتری بین پایتخت هخامنشیان (شوش) و ساردبنا گردیده­اند، و کاروانیان این فاصله را در طول زمانی حدود 3 ماه طی می­کردند هرودت در کتاب پنجم در مورد به وجود آمدن کاروانسراها در دوره هخامنشی چنین اظهار نظر کرده «مطالعه راههای ارتباطی و جاده­های بازرگانی و نظامی و نتایج تحقیقات و کاوشهای باستان شناسی معلوم می­دارد که از گذشته­ی دور نیاز وافری به ایستگاههای بین راه و امنیت و رفاه کاروانیان احساس می­شده است». که بعد از آن توسط اشکانیان و بعد از آن توسط ساسانیان رونق یافت.از 500 کاروانسرای شناخته شده در ایران 190 کاروانسرا مربوط به دوره صفوی بوده که می­توان آنرا به عنوان عصر طلایی کاروانسراهای ایران دانست.

 

انواع کاروانسراها

به طور کلی می­توان کاروانسراها را به دو دسته اصلی تقسیم کرد:

  • کاروانسراهای برون شهری
  • کاروانسراهای درون شهری

کاروانسراهای درون شهری و برون شهری که بارانداز و استراحتگاه کاروانها و کاروانیان اقصی نقاط معمور آن روزگاران به شمار می­آمده، محل تعامل اندیشه­ها و تبادل و تقابل آداب و رسوم اقوام و ملل مختلف بوده، و بی تردید، این تماس و تلاقی انسان­ها و اندیشه­های گوناگون، تأثیری شگرف بر زندگی مردم این مرز و بوم کهنسال داشته است.

  • کاروانسراهای درون شهری: کاروانسرای خانات در ضله شمال شرقی میدان امین السلطان در محدوده بازار تهران با قدمتی بیش از 200 سال، تنها کاروانسرای درون شهری تهران محسوب می­شود که از سرنوشت ناخوشایندی که دانگیر اغلب کاروانسراها شده نجات یافته و با همکاری شماری از هنرمندان و معماری ایرانی به سوی تجربه دوره­ای دیگر سوق داده شده است.
  • کاروانسراهای برون شهری: کاروانسرای قصر بهرام در 154 کیلومتری جنوب تهران و بر سر راه جاده سنگی قدیمی و کاروانروی کویری اصفهان- کاشان- گرمسار قرار دارد. این جاده در طول مسیر خود از کنار کاروانسرای عین الرشید می­گذرد و به جای سنگفرش نیز معروف است. این کاروانسرا که 24 اتاق دارد و در حال حاضر به عنوان پاسگاه شکاربانی پارک ملی کویر و نیز مهمانسرایی برای اقامت گردشگران و محققین مورد استفاده قرار می­گیرد.این کاروانسرای سنگی توسط سازمان حفاظت محیط زیست با نظارت سازمان میراث فرهنگی تعمیر و مرمت شده است.

اما از آن جایی که اغلب کاروانسراهای باقی مانده در ایران متعلق به دوره صفوی و بعد از آن است، لازم است در تقسیم آن تمامی عوامل از وضع آب و هوایی تا شیوه معماری منطقه­ای مورد بررسی قرار گیرد، بنابراین تقسیم بندی فرمی براساس شرایط اقلیمی و کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران، کاروانسراهای کرانه­های پست خلیج فارس، کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی.

 

از نظر ساختار معماری

کاروانسراهای حیاط­دار مناطق مرکزی ایران از نظر ساختار معماری به انواع زیر تقسیم­بندی می­شوند:

  • کاروانسراهای مدور

تعداد کمی از کاروانسرهای ایران با نقشه مدور بنیاد گردیده است. این نوع کاروانسراها بسیار جالب توجه و از نظر معماری حائز اهمیت فراوان است. گرچه در حال حاضر فقط دو نمونه از این نوع کاروانسراها شناخته شده؛ ولی همین دو نمونه نشان دهنده سلیقه، ذوق، ابتکار و بالاخره هنرنمایی فوق العاده معماران دوره صفویهآن است. کاروانسرای زیره (بین کاشان و نطنز) یکی از این نمونه­هاست. (کیانی و کلایس، 1362، 13)

  • کاروانسراهای چند ضلعی حیاط­دار

اینگروه­ از کاروانسراها به شکل چند ضلعی (اغلب هشت ضلعی) و مانند کاروانسراهای مدور بسیار زیر بنا شده­اند و زمان ساخت آنها دوره­ای است که در معماری کاروانسراها پیشرفت قابل ملاحظه­ای به وجود آمده است. از نظر تعداد کاروانسراهای چند ضلعی نیز همانند کاروانسراهای مدور اندک و فقط نمونه­های کمی از آنها در سراسر ایران باقی مانده است. زیباترین نمونه کاروانسراهای این گروه سه کاروانسرای امین آباد، خان خوره و ده بید بینجاده اصفهان- شیراز است که به فرم هشت ضلعی در دوره صفویه ساخته شده و نشان دهنده شیوه معماری اصفهانی است. به علت شباهت فوق العاده کاروانسراهای یاد شده می­توان گفت که معمار هر سه بنا شخص واحدی می­باشد (کیانی و کلایس، 1362، 13)

  • کاروانسراهای دو ایوانی

همانند مدارس و مساجد و سایر بناهای مذهبی ایران تعدادی از کاروانسراهای ایران به شکل دو ایوانی و به قرم مربع یا مستطیل ساخته شده­اند. عموماً ایوان­های این کاروانسراها یکی در مدخل ورودی و دیگری روبروی آن قرار دارد. (کیانی و کلایس، 1362، 14) از نمونه­های باقی مانده از این نوع کاروانسراها می­توان از کاروانسرای چاه خوشاب و کاروانسرای دو کوهک نام برد.

  • کاروانسراها با تالار ستوندار

تعدادی از کاروانسراهای ایران با تالار ستوندار بنا گردیده­اند و از تالارها عموماً به عنوان اصطبل استفاده شده است. (کیانی و کلایس، 1362، 14) نمونه این نوع کاروانسراها عبارتند از کاروانسرای مادر شاه مورچه خورت، کاروانسرای عسگر آباد بین جاده تهران- قم. درکل کاروانسراها از بزرگترین نوع ساختمانهای اسلامی هستند. پلان آن معمولاً مربع و یا مستطیل شکل است. به لحاظ فرم پلان و معماری کاروانسراهای حیاط دار ایرانی از ادوار مختلف به صورت­های کاروانسراهای مدور کاروانسراهای چند ضلعی کاروانسراهای دو ایوانه کاروانسراهای چهار ایوانی کاروانسرا با تالار ستوندار و کاروانسراها با پلان متفرقه ساخته می­شده­اند. (پیرنیا 1365)

 

پژوهشگران برتر

مشاوره انجام پایان نامه معماری و شهرسازی

0990-135-4771

 

ثبت سفارس